تبلیغات
«فبشر عباد الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه» - خطبه شقشقیه
تاریخ : جمعه 28 تیر 1392 | 11:34 ب.ظ | نویسنده : سید حمزه واقفی
خطبه شقشقیه متعلق به کیست؟؟؟دیدگاه ابن ابی الحدید و استادش وابن  میثم و احمد زکی و...در مورد این خطبه و ناقلان این خطبه و...لطفا بادقت مطالعه فرمایید  

   
شروح خطبه شقشقیه

از آن جاکه این خطبه از اهمیّت خاصی بر خوردار است علماء و ادبا اهتمام خاصّی كرده و شروح مستقلّى در این زمینه نوشته‏اندکه به برخی از آنها در این جا اشاره می کنیم :

1- سیّد مرتضى علم الهدى متوّفى (436)

2- شرح الخطبة الشقشقیة؛ سیّد علاء الدّین گلستانه كه از شرّاح نهج البلاغه است،

3- صاحب كتاب (نهج الیقین) متوّفى(1100)

4- شرح الخطبة الشقشقیّه ؛مولى ابراهیم

5- شرح الخطبة الشقشقیّه؛ ابى المآلى محمّد ابراهیم الكلباسى- متوفّى(1215)

6- شرح الخطبة الشقشقیّه؛(فارسى)،سیّد محمّد عبّاس التّسترى الكهنوى متوفّى(1306) 7- شرح الخطبة الشقشقیّه ؛ تاج العلماء سیّد علّى بن دلدار متوفّى (1312)

8- شرح الخطبة الشقشقیّه ؛ شیخ هادى الثانّى،

9- شرح- الخطبة الشقشقیّه؛ سیّد على الا

10- شرح الخطبة الشقشقیّه؛ شاعر ادیب سیّد جعفر، سیّد صادق حامد[8]

متن خطبه ی شقشقیه در نسخ مختلف

راجع به خطبه شقشقیه ‏گفته شده است هیچ یك از دانشمندان و كسانى كه بهره‏اى از علم و دانش دارند، نمى‏توانند آن را از سید رضى(ره) بدانند.

زیرا بیشتر ادباء و دانشمندان عصر سید رضى(ره) آن خطبه را در كتابهاى خود نقل كرده و با صراحت مانند سایر مسلمات به على (علیه السّلام) نسبت داده‏اند. مانند وزیر ابو سعید آبى متوفى به سال (422 ه)در كتاب «نثر الدرر» و «نزهة الادیب».

بدیهى است كه اگر این خطبه ساخته یكى از دانشمندان آن عصر بود، از نظر علماى عصر پوشیده نمى‏ماند، و از آن مطلع مى‏شدند، و حس رقابت و معاصرت آنها را وادار مى‏كرد كه سازنده آن را به مردم معرفى كنند، و بنویسند كه این خطبه از نویسندگان معاصر است.

دلیل این كه خطبه شقشقیه را وزیرابو سعید آبى در كتاب خود آورده واز «نهج البلاغه» سید رضى(ره) نگرفته است، اختلاف مختصرى است كه در بعضى الفاظ و جمله‏هاى آن دیده مى‏شود. (چنانكه به زودی آن را با هم مقایسه خواهیم كرد)

به علاوه شیخ مفید -محمد بن محمد بن نعمان(ابن معلم)-، علامه بزرگ و پیشواى دانشمندان عقائد و مذاهب بغداد كه خود استاد سید رضى(ره) بوده و در دوران دولت آل بویه ‏زندگی می کرده است، و سید رضى(ره) هم در اوائل سن خود نزد وى تحصیل كرده است ، كتابى را در مناقب ائمه بنام «الارشاد» تألیف نموده و نزد شیعه‏ از مسلمات است كه از تألیفات اوست، بسیارى از خطبه‏هاى امام (علیه السّلام) و از جمله خطبه شقشقیه در آن آمد است. وى در آغاز نقل خطبه مزبور مى‏نویسد: گروهى از راویان حدیث به طرق مختلف از عبداللّه بن عباس روایت كرده‏اند كه گفت من در «رُحبه» نزد امیر المؤمنین (علیه السّلام) بودم و از خلافت و این كه دیگران در این منصب بر آن حضرت پیشى گرفتند سخن به میان آمد. حضرت آه سردى از اعماق دل كشید. آن گاه فرمود: «و اللّه لقد تقمّصها ابن ابى قحافة». این اول خطبه شقشقیه است .(كه توضیح خواهیم داد)

این سخن صحیح نیست كه گفته شود شیخ مفید این خطبه را از «نهج البلاغه» شاگرد خود سید رضى(ره) نقل كرده است. زیرا اولا سید رضى(ره) در «نهج البلاغه» سند این خطبه را نقل نكرده است، بلكه فقط مى‏گوید: «من خطبة له و هى المعروفة بالشّقشقیّة، أما و اللّه لقد تقمّصها...» در صورتى كه استادش شیخ مفید داستان و سند آن را هم نقل كرده است، به علاوه شیوه دانشمندان همیشه این بوده است كه شاگردان از استادان خود چیزى نقل مى‏كردند نه این كه استادان از شاگردان دلیل این كه شیخ مفید خطبه شقشقیه را از «نهج البلاغه» نقل نكرده این است كه بعضى الفاظ و جملات آن با هم فرق دارند (چنانكه هنگام مقایسه معلوم مى‏شود).

از آنچه گفتیم این نتیجه را مى‏گیریم كه سید رضى(ره) خطبه شقشقیه را از منبعى كه داشته است گرفته، و استاد وى شیخ مفید از منبع دیگرى نقل كرده است، و وزیرابو سعیدآبى نیز منفردا از منبع سومى آن را گرفته است. درعین حال روح مطلب در همه یكسان بوده، و مفاد همه یكى است.

امّا آنچه را که در منابع دیگراز هم عصران سید رضی(ره) آمده است در این جا می آوریم تامقایسه نموده و تفاوت الفاظ و جملات آن را به خوبى با متن نهج البلاغه دریابیم.



خطبه شقشقیه در كتاب «وزیرابو سعید آبى»

قال الوزیر: و ذكرت عنده الخلافة فقال: « لقد تقمصها ابن ابى قحافة و هو یعلم ان محلى منها محل القطب ینحدر عنى السیل و لا یترقى الى الطیر، فصبرت و فى الحلق شجى و فى العین قذى لما رأیت تراثى نهبا فلما مضى لسبیله صیرها الى اخى عدى، فصیرها فى ناحیة خشناء تمنع مسها، و یعظم كلامها، فمنى الناس بتلوم و تلون و زلل و اعتذار، فلما مضى لسبیله صیرها الى فئة و زعم انى احدهم فیاللّه و للشورى متى اعترض فى الریب فاقرن بهذه النظائر، فمال رجل لضغنه و صغى آخر لصهره، و قام ثالث القوم نافجا حضنیه بین نثیله و معتلفه، و قام معه بنو ابیه یهضمون مال اللّه هضم الابل نبتة الربیع، فلما اجهز علیه عمله و مضى لسبیله، ما را عنى الا و الناس سراعا كعرف الضبع، انثالوا على من كل فج حتى وطئ الحسنان و انشق عطفاى، فلما نهضت بالامر نكثت طائفة و مرقت اخرى و فسق آخرون، كانهم لم یسمعوا كلام اللّه تعالى یقول: «تلك الدار الآخرة نجعلها للذین لا یریدون علواً فى الارض و لا فساداً و العاقبة للمتقین» بلى و اللّه لقد سمعوها و لكنهم احلولت الدنیا فى عیونهم و راعهم زبرجها. اما و اللّه لو لا حضور الحاضر و لزوم الطاعة و ما اخذ اللّه على العبادان لا یقروا كظلة ظالم و لا سغب مظلوم لالقیت حبلها على غاربها و لسقیت آخرها بكأس اولها و لا لفیتم دنیاكم هذه اهون عندى من عفطة عنز:

سیّان ما یومى على كورها و یوم حیّان اخى جابر



فقام رجل من القوم ناوله كتابا شغل به. قال ابن عباس: فقمت الیه و قلت: یا امیر المؤمنین لو بلغت مقالتك من حیث قطعت فقال: هیهات كانت «شقشقة» هدرت ثم قرت.»[9]

خطبه شقشقیه در ارشاد« شیخ مفید»

«اما و اللّه لقد تقمصها ابن ابى قحافة، و انه لیعلم ان محلى منها محل القطب من الرحى، ینحدر عنى السیل، و لا یرقى الى الطیر، لكنى سدلت دونها ثوبا و طویت عنها كشحا و طفقت ارتاءى بین ان اصول بید جزاء او اصبر على طخیة عمیاء یهرم فیها الكبیر، و یشیب فیها الصغیر، و یكدح فیها مؤمن حتى یلقى ربه، فرایت ان الصبر على هاتا احجى، فصبرت و فى العین قذى و فى الحلق شجى ارى تراثى نهبا، الى ان حضره اجله فأدلى بها الى (عمر) فیا عجبا بینا هو یستقیلها فى حیاته اذ عقدها لاخر بعد وفاته لشد ما تشطر ضرعیها:

«شتان ما یومى على كورها و یوم حیّان اخى جابر»



فصیرها- و اللّه- فى ناحیة خشناء یجفو مسها و یغلظ كلمها و یكثر العثار و الاعتذار منها، صاحبها كراكب الصعبة، ان اشنق لها خرم و ان اسلس لها عسف، فمنى الناس- لعمر اللّه- بخبط و شماس و تلون و اعتراض. الى ان حضره الوفاة فجعلها شورى بین جماعة زعم انى احدهم فیاللّه و للشورى متى اعترض فى الریب مع الاولین منهم حتى صرت‏ الان اقرن بهذه النظائر لكنى اسفت اذا اسفوا: و طرت اذا طاروا صبرا على طول المحنة و انقضاء المدة.

فمال رجل لضغنه و صغى آخر لصهره مع هن و هن، الى ان قام ثالث القوم نافجا حضنیه بین نثیله و معتلفه، و اسرع معه بنو أبیه یخضمون مال اللّه خضم الابل نبتة الربیع، الى ان ثوت بطنته و اجهز علیه عمله، فما راعنى من الناس الاوهم رسل الى كعرف الضبع یسألوننی ان أبایعهم و انثالوا على حتى لقد وطئ الحسنان و شق عطفاى، فلما نهضت بالامر نكثت طائفة و مرقت اخرى و قسط آخرون.

كانهم لم یسمعوا اللّه تعالى یقول: «تلك الدار الاخرة نجعلها للذین لا یریدون علوا فى الارض و لا فسادا و العاقبة للمتقین» بلى و اللّه لقد سمعوها و وعوها و لكن حلیت دنیاهم فى اعینهم و راقهم زبرجها.

اما و الذى فلق الحبة و برأ النسمة لو لا حضور الحاضر و لزوم الحجة بوجود الناصر، و ما اخذ اللّه على العلماء ان لا یقاروا الى اولیاء الامر الا یقروا على كظة ظالم و لا سغب مظلوم لالقیت حبلها على غاربها، و لسقیت آخرها بكاس اولها و لا لفوا دنیاهم هذه ازهد عندى من عفطة عنز.

قال: فقام الیه رجل من اهل السواد، فناوله كتابا فقطع كلامه، قال ابن عباس: فما اسفت على شی‏ء و لا تفجعت كتفجعى على ما فاتنى من كلام امیر المؤمنین (علیه السّلام) فلما فرغ من قراءة الكتاب قلت: یا امیر المؤمنین لو اطردت مقالك من حیث انتهیت الیها فقال: هیهات هیهات یابن عباس كانت شقشقة هدرت ثم قرّت.»[10]

خطبه شقشقیه در نسخه برقى از كتاب «علل الشرائع»

«و اللّه لقد تقمصها ابن ابى قحافة و انه لیعلم ان محلّى منها محل‏ القطب من الرحى، ینحدر عنه السیل و لا یرتقى الیه الطیر، فسدلت دونها ثوبا و طویت عنها كشحا، و طفقت ارتاءى بین ان اصول بید جزاء او اصبر على طخیة عمیاء، یشیب فیها الصغیر و یهرم فیها الكبیر، و یكدح فیها مؤمن حتى یلقى ربه، فرأیت ان الصبر على هاتى احجى، فصبرت و فى القلب قذى و فى الحلق شجى ارى تراثى نهبا، حتى مضى لسبیله فادلى بها الى فلان بعده فیا عجبا بینا یستقیلها فى حیاته اذ عقدها لاخر بعد وفاته، فصیرها و اللّه فى حوزة خشناء یخشن مسها و یغلظ كلمها و یكثر العثار و الاعتذار منها، فصاحبها كراكب الصعبة ان عنف بها حرن، و ان اسلس بها غسق، فمنى الناس- لعمر اللّه- بخبط و شماس و تلون و اعتراض مع هن و هن، فصبرت على طول المدة و شدة المحنة حتى اذا مضى لسبیله جعلها فى جماعة زعم انى منهم فیا للّه و للشورى، متى اعترض الریب فى مع الاول منهم حتى صرت اقرن الى هذه النظائر، فمال رجل لضغنه و اصغى آخر لصهره و قام ثالث القوم نافجا حضنیه بین نثیله و معتلفه، و قام معه بنو ابیه یهضمون مال اللّه هضم الابل نبتة الربیع حتى اجهز علیه عمله و كبت به مطیبته، فما راعنى الا و الناس الى كعرف الضبع قد انثالوا على من كل جانب حتى لقد وطئ الحسنان و شق عطفاى، حتى اذا نهضت بالامر نكثت طائفة و فسقت اخرى و مرق آخرون كأنهم لم یسمعوا للّه تبارك و تعالى یقول: «تلك الدار الاخرة نجعلها للذین لا یریدون علوا فى الارض و لا فسادا و العاقبة للمتقین».

بلى، و اللّه لقد سمعوها و لكن احلولت الدنیا فى اعینهم و راقهم زبرجها، و الذى فلق الحبة و برء النسمة لولا حضور الحاضر و قیام الحجة بوجود الناصر، و ما اخذ اللّه على العلماء الا یقروا على كظة ظالم و لا سغب مظلوم، لا لقیت حبلها على غاربها و لسقیت آخرها بكأس اولها الفیتم دنیاكم ازهد عندى من عفطة عنز. قال: و ناوله رجل من اهل السواد كتابا فقطع كلامه و تناول الكتاب.

فقلت: یا امیر المؤمنین لو اطردت مقالتك الى حیث بلغت فقال: هیهات هیهات یابن عباس تلك شقشقة هدرت ثم قرت. قال ابن عباس: فما اسفت على كلام قط كاسفى على كلام امیر المؤمنین (علیه السّلام) اذ لم یبلغ منه حیث اراد. »[11]

خطبه شقشقیه در نسخه جلودى

«و اللّه لقد تقمصها اخو تیم و انه لیعلم ان محلى منها محل القطب من الرحى ینحدر منه السیل و لا یرتقى الیه الطیر، فسدلت دونها ثوبا و طویت عنها كشحا و طفقت ارتاءى بین ان اصول بید جزاء او اصبر على طخیة عمیاء یدب فیها الصغیر و یهرم فیها الكبیر و یكدح مؤمن حتى یلقى اللّه، فرأیت الصبر على هاتین احجى فصبرت و فى العین قذى و فى الحلق شجى ارى تراثى نهبا حتى مضى لسبیله عقدها لاخى عدى بعده فیا عجبا بینا هو یستقیلها فى حیاته اذ عقدها لاخر بعد وفاته فصیرها و اللّه فى حوزة یخشن مسها و یغلظ كلمها و یكثر العثار و الاعتذار فصاحبها كراكب الصعبة ان عنف بها حرن و ان اسلس بها عسف فمنى الناس بتلون و اعتراض و بلوى مع هن و هن فصبرت على طول المدة و شدة المحنة حتى اذا مضى لسبیله جعلها فى جماعة زعم انى منهم فیاللّه و للشورى متى اعترض الریب فى مع الاول حتى صرت اقرن بهذه النظائر فمال رجل بضغنه و اصغى آخر لصهره و قام ثالث القوم نافجا حضنیه بین نثیله و معتلفه، و قام معه بنو أبیه یهضمون مال اللّه هضم الابل نبتة الربیع حتى اجهز علیه عمله، فما راعنى الا و الناس الى كعرف الضبع قد انثالوا على من كل جانب حتى لقد وطئ الحسنان و شق عطفاى، حتى اذا نهضت بالامر نكثت طائفة، و فسقت اخرى و مرق آخرون كأنهم لم یسمعوا قول اللّه تبارك و تعالى: تِلْكَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ بلى و اللّه لقد سمعوا و لكن احلولت الدنیا فى اعینهم و راقهم زبرجها و الذى فلق الحبة و برء النسمة لو لا حضور الحاضر و قیام الحجة و ما اخذ اللّه على العلماء ان لا یقرّوا على كظة ظالم و لا سغب مظلوم و لا لقیت حبلها على غاربها و لسقیت آخرها بكاس اولها و لا لفیتم دنیاكم عندى ازهد من حبقة عنز قال: و ناوله رجل من اهل السواد كتابا فقطع كلامه و تناول الكتاب فقلت: یا امیر المؤمنین لو اطردت مقالتك الى حیث بلغت فقال: هیهات یا بن عباس تلك شقشقة هدرت ثم قرت فما اسفت على كلام قط كأسفى على كلام امیر المؤمنین (صلوات اللّه علیه) انه لم یبلغ حیث اراد.»[12]







فصل سوّم

دیدگاه ها

دیدگاه ابن ابی الحدید واستادش

ابن ابی الحدیدکه شارح نهج البلاغه در قرن هفتم است واز سال 644تا 649 هجری در طول پنج سال نهج البلاغه را شرح کرده است، می گوید:

من این خطبه را نزد استادم مصدق ابن شبیب خواندم واستادم، ابو الخیر مصدق ابن شبیب واسطی در گذشته به سال( 605 ه)، در سال 603 هجری برای من نقل کردوگفت این خطبه را بر شیخ ابی محمد عبد الله بن احمد معروف به ابن خشاب خواندم، چون به آخر آن که ابن عباس از نا تمام ماندن آن تأسّف می خورد رسیدم،[ استادم، ابن خشاب] گفت:« اگر من این سخن را می شنیدم به ابن عباس می گفتم آیا چیز دیگری هم در دل پسر عمّت باقی مانده است که در این خطبه نیاورده باشد تا از نگفتن آن چه می خواست بگوید تأسف بخوری». به خدا قسم نه از پیشینیان ونه از پسینیان ونه از هیچ کس که در دلش بوده، کسی نمانده که یادی از او کرده باشد جز رسول خدا(صل الله علیه و آله).

مصدق،استاد ابن ابی الحدید، می گوید:« ابن خشاب اهل شوخی وخوشمزگی بود؛ از این رو به اوگفتم: استاد، پس به نظر شما این خطبه ساختگی است؟»

گفت:« به خدا قسم نه، من خوب می دانم که این خطبه از کلام او است. همان گونه که می دانم نام تو مصدق است.»

گفتم:« بسیاری از مردم می گویند این خطبه از کلام خود رضی(ره) است.»

گفت :« رضی و غیر رضی کجا و این سبک گفتار واین محتویات؟ رساله های رضی را ما دیده ایم، شیوه و هنر نویسندگی او را هم می شناسیم، نثر او را نمی توان به هیچ روی با این سخن مقایسه کرد.»

سپس ابن خشاب گفت:« به خدا قسم این خطبه را در آثاری یافته ام که دویست سال پیش از سید رضی نگاشته بودند. به خط های دانشمندان و ادیبانی نوشته شده که پیش از نقیب، ابو احمد، پدر رضی بوده اند ومن همة آن خط ها را می شناسم.»

ابو احمد متولد (303. ه) است. بر این پایه می توان گفت که منظور او اواخر قرن اول ویا قرن دوم هجری است. به هر حال ابن خشاب این خطبه را دیده است.

ابن ابی الحدید پس از این سخن می گوید:« من این خطبه را بار ها در نو شته های ابو القاسم بلخی، امام معتزلة بغداد دیده ام.»

ابن ابی الحدید، معتزلی است و از مشایخ خودش از بزرگان معتزله یاد می کند وبه آن ها اعتماد دارد.

ابو القاسم بلخی، امام معتزلة بغداد در روز گار خلافت المقتدربالله(سال ها پیش از سید رضی) می زیسته . مقتدربالله خلیفة عباسی از سال 297 هجری به خلافت رسید و در سال 320 هجری هم کشته شد. تولد سید رضی در سال 359 هجری است.

همچنین ابن ابی الحدید می گوید:« آن (خطبه شقشقیه) را بارها در کتاب ابی جعفر ابن قبه، یکی از متکلمان امامیه، دیده ام و کتابش به« الانصاف » مشهور و معروف است.»

ابو جعفر محمد ابن عبد الرحمن ابن قبه رازی از متکلمان بزرگ شیعه است که در آغاز معتزلی و از شا گردان ابو القاسم بلخی بود و سپس به مذ هب امامی در آمد. وی پیش از تولد سید رضی(ره) فوت کرد. او کتابی به نام «الانصاف فی الامامه» نگاشت که هم ابن ابی الحدیدو همپیش از ابن ابی الحدید ، قطب راوندی و ابن میثم که از شار حان نهج البلاغه هستند،این خطبه را در آن کتاب دیده اند.[13]





دیدگاه احمد زکی

احمد زكى استاد دانشگاه مصر در كتاب «على بن ابی طالب» صفحه 35 سطر 9 مى‏نویسد: «... از بیانات سابق روشن شد كه «خطبه شقشقیه» پیش از ولادت سید رضى با چند طریق كه روایت شده است معروف و مشهور بوده است، بنا بر این جا ندارد كه آن را ضعیف بدانند، و نمى‏باید تهمت جعل و ساختگى به آن داد».[14]

دیدگاه ابن میثم

استاد فلاسفه «ابن میثم بحرانى» متوفاى سال 679 هجرى در كتاب «شرح نهج البلاغه» گفته است كه خطبه شقشقیه را در كتاب «الانصاف» ابو جعفر قبه رازى كه از دانشمندان قرن سوم هجرى است دیده است، و نیز در نسخه‏اى كه خط ابو الحسن ابن فرات وزیر «المقتدر باللّه عباسى» در آن بوده، مشاهده كرده است، و آن نسخه شصت و چند سال پیش از ولادت سید رضى نوشته شده است. [15]

فصل چهارم

ناقلان خطبۀ شقشقیه

پیش از سید رضی

از جمله کسانی که پیش از تأ لیف نهج البلاغه خطبه شقشقیه را در آثار خود آورده اند، می توان به افراد زیر اشاره کرد:

1. ابو علی جبائی(م303ه): از سران معتزله است که بخش هایی از خطبه را در کتاب هایش آورده است.[16]

2. ابو القاسم بلخی کعبی(م328ه): از ائمة معتزله است که ابن ابی الحدید می گوید من این خطبه را در نوشته ای او دیده ام.

3. ابن عبد ربه مالکی اندلسی(م328ه): کتابی به نام« العقد الفرید» دارد که به صورت چهار جلدی، شش جلدی و هفت جلدی چاپ شده است. این کتاب در واقع یک جنگ ادبی است و بسیاری از خطبه ها را نقل کرده است.

علامه مجلسی[17]وشیخ قطیفی ابراهیم ابن سلیمان حلی[18] هردو می گویند که ما این خطبه را در جلد چهارم کتاب «العقد الفرید» دیده ایم. اما در نسخه چاپی موجود کتاب «العقد الفرید »از خطبه شقشقیه هیچ اثری نیست. در همان جلد چهارم ابن عبد ربه مطالب فراوانی مانند خطبه الزهرا و دیگر خطبه ها را از امیر المؤمنین(ع) نقل کرده است، اما به خطبه شقشقیه کوچک ترین اشاره ای نمی کند.[19]

4. طبرانی ابو القاسم سلیمان ابن احمد لخمی شامی(م360ه): شیخ محمد باقر محمودی در کتاب «نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه »می گوید:«او نیز از راویان این خطبه است.»[20]

بزرگان امامیه پیش از سید رضی

از بزر گان امامیه پیش از سید رضی(ره) سه نفر این خطبه را نقل کرده اند:

1- شیخ صدوق(م381ه): این خطبه را به دو طریق وسند با اختلاف در روایات در كتاب «علل الشرائع» و «معانى الاخبار» روایت كرده است و چنین فرماید:

الف: «حدثنا محمد بن على ماجیلویه، از عمش محمد بن القاسم، از احمد بن ابى عبد اللّه البرقى، از پدرش، از ابن ابى عمیر، از ابان بن عثمان، از ابان بن تغلب، از عكرمه، از ابن عباس رضى اللّه عنه». (علل الشرائع و معانى الاخبار).

ب: «روایت كرد بر ما: محمد بن ابراهیم بن اسحق الطالقانى، روایت كرد بر ما عبد العزیز ابن یحیى الجلودى، روایت كرد بر ما ابو عبد اللّه احمد بن عمار بن خالد، روایت كرد بر ما یحیى بن عبد عبد الحمید الحمانى، روایت كرد بر من عیسى بن راشد، از على ابن خزیمه، عن عكرمه، از ابن عباس رضى اللّه عنه (معانى الاخبار)

2- ابو احمد حسن بن سعید عسکری(م382ه): وی دایی ابو هلال عسکری است. شیخ صدوق از قول ایشان خطبة شقشقیه را نقل کرده است.

3- ابو هلال حسن بن عبدالله بن سهل عسکری(م395ه): وی مشهورتر از دایی خودش است. او این خطبه را در کتاب« اوائل» نقل کرده است.

معاصران سید رضی

کسان دیگری هم زمان با سیدرضی(ره) وتألیف نهج البلاغه، این خطبه را به صورت کامل یا

قطعه ای از آن را نقل کرده اند. منقولات آنان با روایتی که سیدرضی (ره)در نهج البلاغه آورده است، اختلاف دارد واین دوگانگی نشان می دهد که منبع سیدرضی (ره)یکی نبوده است. بنابراین، ایشان این خطبه را نه تنها از نهج البلاغه نگرفته اند بلکه منبعشان هم غیر از منبعی بوده که سید رضی (ره)در نقل این خطبه از آن استفاده کرده است. این افراد عبارت اند:

1.ابوبکرمردویه حافظ اصفهانی(م410ه): وی صاحب تفسیر، تاریخ و امام در حدیث و بصیر در آن است و این خطبه را به طور کامل روایت کرده است.

2.شیخ مفید(م413ه): وی استاد سید رضی(ره) بوده ولی چون سید رضی درجوانی(در سال 406 در سن47سالگی)فوت کرد، شیخ مفید چند سال پس از او زیست.شیخ مفید در کتاب الإرشاد این خطبه را با داستان آن نقل کرده است. روایات منقول از شیخ مفید با روایت سید رضی اختلاف دارد وگویای آن است که شیخ مفید این روایت را از شاگرد خودش سید رضی نگرفته بلکه آن را از منبع دیگری نقل کرده است.

3. قاضی عبد الجبار معتزلی(م415 ه): اگر چه او معتزلی است، اما در علم کلام استاد سید رضی و سید مرتضی بوده است. از آثار او« المغنی»[در علم کلام]است. سید مرتضی با این که شاگردش بوده ولی کتاب «الشافی» را در نقص کتاب المغنی او نوشته است. ابن ابی الحدید در جای جای شرح نهج البلاغه از هر دو نقل می کند وچون خود معتزلی است بیش تر به دیدگاه های قاضی عبد الجبار گرایش نشان می دهد وطرف او را می گیرد. خود ابن ابی الحدید نیزقطعاتی از خطبه شقشقیه را از کتاب المغنی نقل کرده است.

4.ابو سعید آبی وزیر مجد الدوله(م422ه): در دو کتاب «نثر الدرر» و« نزهه الادیب» این خطبه را نقل کرده است.

سید محسن امین عاملی در کتاب «اعیان الشیعه»[21] می نویسد: نثر الدرر کتابی بی مانند است که به چهار فصل تنظیم شده است.فصل اول آن شامل پنج باب است که باب سوم آن در بر دارندۀ کلام امیر المؤمنین(علیه السلام)- خطبة شقشقیه ودیگر خطبه های آن حضرت- است.

5.سید مرتضی(م436ه): برادر بزرگ سید رضی است که در پاسخ به کتاب المغنی قاضی عبد الجبار ، مقداری از خطبه شقشقیه را در کتاب الشافی آورده وظاهراً کتاب مستقلی هم در شرح این خطبه داشته که اکنون در دسترس نیست.

پس از سید رضی

کسان دیگری هم در قرن چهارم و پنجم این خطبه را نقل کرده اند ویا قسمتی از آن رادر آثارخود آورده اند. در روایات این افراد نیز اختلاف وجود داردکه خود گویای آن است که ایشان نیز این خطبه را از نهج البلاغه نگرفته اند. این افراد عبارت اند از:

1.ابو علی محمد ابن حسن معروف به شیخ طوسی(م460ه)؛

2.قطب الدین راوندی(م573ه): وی در شرحی که در نهج البلاغه نوشته است این خطبه را هم از طریق حافظ ابن مردویه وهم حافظ طبرانی نقل می کند ومی گوید:« این خطبه را در دو جا دیده ام.»

3. طبرسی در کتاب الاحتجاج.

4. ابن جوزی (م654ه): او، این خطبه را درکتاب« تذکرةالخواص» از قول استادش ابوالقاسم النفیس الأنباری به سند خودش تا ابن عباس نقل می کند. این نقل به صورت مستقل در نهج البلاغه ومستند است.

5- ابن میثم بحرانی (شارح نهج البلاغه در قرن هفتم )وی مانند قطب راوندی می گوید:«من خودم این خطبه را در دو منبع فوق الذکر دیده ام».

6.علامه حلی:در کتاب «کشف الحق»، مطلب پنجم از جلد دوم، این خطبه را نقل کرده است.

7.شیخ قطیفی: می گوید من این را در جلد چهارم «العقد الفرید»دیده ام.

لغت شناسان

افزون بر منابع پیش گفته واشارة محدثان، برخی از کلمات این خطبه چنان مشهور بوده که واژه شناسان ونویسندگان کتاب های لغت ویا غریب الحدیث آن را به عنوان شاهد نقل کرده انداز جمله:

1.ابن اثیر (م630ه) در کتاب «النهایة فی غریب الحدیث.»

2.فیروز آبادی در «قاموس المحیط.»

3.ابن منظور در« لسان العرب.»

4.میدانی در «مجمع الامثال.»[22]

فصل پنجم

حاصل

دفاع از خطبه شقشقیه

بنا بر آن چه در مطالب پیش گفته بیان شد، وجدان انسان منصف، او را وادار به اعتراف مى‏كند كه این خطبه از امیر مؤمنان على (علیه السّلام) و تمامى آن و جمله‏هاى آن از زبان على (علیه السّلام) و از تأثرات روحى آن حضرت صادر شده كه مى‏باید از شخصى چون امیر المؤمنین (علیه السّلام) چنین سخنانى صادر گردیده باشد.

اگر با دقت، خود این خطبه و جملات آن را ملاحظه كنیم خواهیم دید كه اسلوبى كه در آن به كار رفته است همان اسلوب سخنان گهربار على (علیه السّلام) است كه در سایر خطبه‏هایش مى‏بینیم، و ناله‏ها همان ناله‏ها است و بوی سخنان امام را می دهد ،و اما این كه بعضیها گفته‏اند كه بزرگ مردى چون على (علیه السّلام) در اجتماعات مسلمین چنین سخنانى در باره كسانى كه پیش از او حكومت كرده‏اند نمى‏گوید، سخنى است كه با واقعیت تطبیق نمى‏كند. زیرا كسانى كه این خطبه را از آن حضرت نقل كرده‏اند نگفته‏اند كه این خطبه در مجتمع مردم یا بر جمع كثیرى القاء شده است بلكه گفته‏اند كه این خطبه سخنانى بود كه در «رحبه» ناگهان از دهان آن حضرت صادر شده و یكباره هم فرو نشست.

و از این رو دور نیست كه حضرت در نزد افراد نزدیك به خود، این چنین درد دل كرده و لب به شكوه گشوده باشد ،هم چنان که امام در نامه‏اى كه به عثمان بن حنیف نوشتند، چنین اظهار مى‏كند: «بلى كانت فى ایدینا فدك من كلّ ما اظلّته السّماء، فشحّت علیها نفوس قوم، و سخت عنها نفوس قوم؛ آرى، از آنچه آسمان بر آن سایه مى‏افكند تنها (فدك) در دست ما بود آن هم مورد طمع و آز گروهى، و خشم و غضب گروهى دیگر واقع شد كه منظور از گروه اول كسانى هستند كه در خلافت به حضرت پیشى گرفتند (ابو بكر، عمر، عثمان) و از گروه دیگر اهل بیت پیامبر (صلّى اللّه علیه و آله) و خاندان اوست.

امیر مؤمنان (علیه السّلام) در برابر حق سخت گیر و در اظهار عقیده خویش صریح اللهجة بودند، چنانكه عمرو بن عاص را با تعبیر «پسر نابغه» یاد كردند و پیش از آن عثمان بن عفان را سرزنش نموده بودند ، و معاویه را به صفت «فاجر پسر فاجر» خوانند، خلاصه این كه افرادی می گویندچنین سخنانی را على (علیه السّلام) در باره خلفا به دینگونه نگفته است،این صحت ندارد،زیراتا زمانی كه روایت صحیح و موضوع روشن وجود داشته باشد، نمى‏توان انسانهای كنجكاو حقیقت جو را از جستجوى حقایق باز داشتو از حقیقت دور نگاه داشت 

   

  • وبلاگ شخصی
  • قالب وبلاگ
  • ضایعات